AI for Teachers
AI लाई राम्रो Prompt कसरी दिने?
AI Tool बाट उपयोगी, स्पष्ट र सन्दर्भअनुकूल उत्तर प्राप्त गर्न राम्रो Prompt लेख्ने तरिका, उदाहरण तथा प्रयोग गर्न मिल्ने Template हरू।
AI for Teachers श्रृङ्खला • भाग २: Prompt लेखन
Prompt भनेको के हो?
AI Tool लाई हामीले लेखेर दिने प्रश्न, निर्देशन, विवरण वा अनुरोधलाई सामान्यतया Prompt भनिन्छ।
Prompt मार्फत AI लाई के काम गर्नुपर्ने हो, सामग्री कसका लागि हो, कुन विषयमा हो र उत्तर कस्तो स्वरूपमा चाहिएको हो भन्ने जानकारी दिइन्छ।
Prompt अस्पष्ट भए AI को उत्तर पनि सामान्य, अधुरो वा अनुपयोगी हुन सक्छ। स्पष्ट र पर्याप्त विवरणसहितको Prompt ले सान्दर्भिक उत्तर प्राप्त गर्ने सम्भावना बढाउँछ।
राम्रो Prompt लेख्नु भनेको कठिन Programming गर्नु होइन। आफ्नो आवश्यकता स्पष्ट रूपमा लेख्न सिक्नु नै Prompt लेखनको आधार हो।
राम्रो Prompt किन आवश्यक छ?
AI ले शिक्षकको मनमा रहेको उद्देश्य स्वतः बुझ्दैन। उसले Prompt मा दिइएको जानकारीका आधारमा उत्तर तयार गर्छ।
उदाहरणका लागि “Lesson Plan बनाऊ” मात्र लेख्दा AI लाई कक्षा, विषय, पाठ, समय, सिकाइ उद्देश्य र विद्यार्थीको स्तर थाहा हुँदैन।
तर आवश्यक विवरण समावेश गरिएको Prompt ले शिक्षकको वास्तविक आवश्यकतासँग नजिक रहेको प्रारम्भिक मस्यौदा तयार गर्न सहयोग गर्छ।
उत्तरलाई सान्दर्भिक बनाउँछ
कक्षा, विषय र उद्देश्य उल्लेख गर्दा AI को उत्तर सम्बन्धित परिस्थितिसँग मिल्ने हुन्छ।
समय बचाउँछ
सुरुमै स्पष्ट निर्देशन दिँदा पटक–पटक Prompt सुधार गर्नुपर्ने अवस्था कम हुन्छ।
उत्तरको स्वरूप नियन्त्रण गर्छ
Table, सूची, Lesson Plan, प्रश्नपत्र वा Paragraph कुन स्वरूप चाहिएको हो स्पष्ट गर्न सकिन्छ।
विद्यार्थीको स्तरअनुसार सामग्री दिन्छ
उमेर, कक्षा र भाषाको कठिनाइ स्तर उल्लेख गरेर उपयुक्त सामग्री माग्न सकिन्छ।
राम्रो Prompt का मुख्य अङ्ग
हरेक Prompt मा सबै कुरा राख्नैपर्छ भन्ने हुँदैन। तर शिक्षण सामग्रीका लागि निम्न विवरण उपयोगी हुन्छन्।
१. भूमिका
AI ले कुन दृष्टिकोणबाट काम गर्नुपर्ने हो उल्लेख गर्न सकिन्छ।
उदाहरण: “अनुभवी विज्ञान शिक्षकको रूपमा काम गर्नुहोस्।”
२. कार्य
AI बाट ठ्याक्कै के तयार गराउन चाहनुभएको हो स्पष्ट लेख्नुहोस्।
उदाहरण: “४५ मिनेटको पाठ योजना तयार गर्नुहोस्।”
३. सन्दर्भ
कक्षा, विषय, पाठ, विद्यार्थीको स्तर, उपलब्ध स्रोत र परिस्थितिबारे विवरण दिनुहोस्।
४. उद्देश्य
सामग्री प्रयोग गरेपछि विद्यार्थीले के सिक्नुपर्ने हो भन्ने अपेक्षित सिकाइ उपलब्धि उल्लेख गर्नुहोस्।
५. सीमाहरू
समय, शब्द सङ्ख्या, प्रश्नको सङ्ख्या, कठिनाइ स्तर वा प्रयोग गर्न नहुने कुरा उल्लेख गर्नुहोस्।
६. उत्तरको स्वरूप
उत्तर Table, सूची, चरण, Paragraph, Worksheet वा प्रश्नपत्र कुन रूपमा चाहिएको हो लेख्नुहोस्।
Prompt लेख्ने सरल सूत्र
शिक्षकले निम्न संरचना प्रयोग गरेर आफ्नो Prompt व्यवस्थित गर्न सक्नुहुन्छ:
-
भूमिका बताउनुहोस्
“तपाईं एक अनुभवी नेपाली विषय शिक्षक हुनुहुन्छ।”
-
काम स्पष्ट गर्नुहोस्
“कक्षा ६ का लागि पाठ योजना तयार गर्नुहोस्।”
-
विषय र सन्दर्भ दिनुहोस्
“विषय वातावरण संरक्षण हो र समय ४५ मिनेट छ।”
-
अपेक्षित उपलब्धि लेख्नुहोस्
“पाठपछि विद्यार्थीले वातावरण संरक्षणका तीन उपाय बताउन सकून्।”
-
उत्तरको स्वरूप निर्धारण गर्नुहोस्
“उत्तरलाई उद्देश्य, सामग्री, गतिविधि, मूल्याङ्कन र गृहकार्यसहित Table मा दिनुहोस्।”
अस्पष्ट र स्पष्ट Prompt बीचको फरक
अस्पष्ट Prompt
“मलाई एउटा Lesson Plan बनाइदिनुहोस्।”
यसमा कक्षा, विषय, पाठ, समय र उद्देश्य उल्लेख नभएकाले उत्तर सामान्य हुन सक्छ।
स्पष्ट Prompt
“अनुभवी विज्ञान शिक्षकको रूपमा कक्षा ७ का लागि प्रकाश संश्लेषण विषयमा ४५ मिनेटको पाठ योजना तयार गर्नुहोस्।”
“सिकाइ उद्देश्य, आवश्यक सामग्री, शिक्षक गतिविधि, विद्यार्थी गतिविधि, मूल्याङ्कन र गृहकार्यलाई Table मा प्रस्तुत गर्नुहोस्।”
दोस्रो Prompt मा काम, कक्षा, विषय, समय र Output Format स्पष्ट भएकाले उत्तर बढी उपयोगी हुन्छ।
Lesson Plan का लागि Prompt उदाहरण
तलको Prompt लाई आफ्नो कक्षा, विषय र पाठअनुसार परिवर्तन गरेर प्रयोग गर्न सक्नुहुन्छ।
तपाईं एक अनुभवी आधारभूत तहका विज्ञान शिक्षक हुनुहुन्छ। कक्षा ७ का विद्यार्थीका लागि “प्रकाश संश्लेषण” विषयमा ४५ मिनेटको पाठ योजना तयार गर्नुहोस्।
पाठपछि विद्यार्थीले प्रकाश संश्लेषणको अर्थ बताउन, आवश्यक तत्त्व पहिचान गर्न र यसको महत्त्व उल्लेख गर्न सक्ने हुनुपर्छ।
पाठ योजनालाई सिकाइ उद्देश्य, आवश्यक सामग्री, प्रारम्भिक गतिविधि, मुख्य शिक्षण गतिविधि, विद्यार्थी गतिविधि, मूल्याङ्कन र गृहकार्यसहित Table मा प्रस्तुत गर्नुहोस्।
प्रश्न तयार गर्न Prompt उदाहरण
कक्षा ८ को विज्ञान विषयको “मानव पाचन प्रणाली” पाठका आधारमा १० वटा प्रश्न तयार गर्नुहोस्।
५ वटा Multiple Choice, ३ वटा Short Answer र २ वटा कारण लेख्ने प्रश्न समावेश गर्नुहोस्।
प्रश्नहरू सरलदेखि मध्यम कठिनाइ स्तरका बनाउनुहोस् र अन्त्यमा छुट्टै Answer Key दिनुहोस्।
Worksheet का लागि Prompt उदाहरण
कक्षा ५ का विद्यार्थीका लागि “पानीको महत्त्व” विषयमा एउटा सरल Worksheet तयार गर्नुहोस्।
Worksheet मा ३ वटा रिक्तस्थान, ३ वटा सही वा गलत, २ वटा Matching र एउटा चित्र बनाएर बुझाउने गतिविधि समावेश गर्नुहोस्।
भाषा कक्षा ५ का विद्यार्थीले सजिलै बुझ्ने स्तरको नेपालीमा राख्नुहोस्।
Feedback तयार गर्न Prompt उदाहरण
कक्षा ६ का विद्यार्थीले लेखेको निबन्धका लागि सकारात्मक र सुधारमुखी Feedback को नमुना तयार गर्नुहोस्।
Feedback मा एउटा राम्रो पक्ष, दुईवटा सुधार गर्नुपर्ने पक्ष र अर्को पटकका लागि एउटा स्पष्ट सुझाव राख्नुहोस्।
विद्यार्थीलाई निरुत्साहित नगर्ने सरल र सम्मानजनक भाषा प्रयोग गर्नुहोस्।
उत्तरको स्वरूप किन उल्लेख गर्ने?
एउटै सामग्री विभिन्न स्वरूपमा उपयोगी हुन सक्छ। त्यसैले Prompt मा आफूलाई आवश्यक Output Format स्पष्ट लेख्नु राम्रो हुन्छ।
Table
Lesson Plan, तुलना, समयतालिका र Rubric व्यवस्थित रूपमा देखाउन उपयोगी हुन्छ।
Bullet List
मुख्य बुँदा, सुझाव, नियम र Checklist छोटकरीमा प्रस्तुत गर्न उपयोगी हुन्छ।
Step-by-Step
प्रक्रिया वा कुनै काम गर्ने क्रम स्पष्ट रूपमा सिकाउन उपयोगी हुन्छ।
प्रश्नपत्र
प्रश्नको प्रकार, अङ्क र Answer Key सहित छुट्टाछुट्टै Section माग्न सकिन्छ।
सरल Paragraph
अवधारणा बुझाउन, Summary वा विद्यार्थीका लागि छोटो व्याख्या तयार गर्न उपयोगी हुन्छ।
नेपाली वा द्विभाषिक सामग्री
उत्तर नेपाली, अंग्रेजी वा दुवै भाषामा चाहिएको हो स्पष्ट गर्न सकिन्छ।
पहिलो उत्तर चित्त नबुझे के गर्ने?
AI ले दिएको पहिलो उत्तर नै अन्तिम हुनुपर्छ भन्ने छैन। उत्तरलाई सुधार गर्न अर्को स्पष्ट निर्देशन दिन सकिन्छ।
भाषा सरल बनाउन
“यो सामग्रीलाई कक्षा ५ का विद्यार्थीले बुझ्ने सरल नेपाली भाषामा पुनः लेख्नुहोस्।”
उत्तर छोटो बनाउन
“मुख्य पाँच बुँदामा मात्र उत्तर दिनुहोस्।”
स्थानीय उदाहरण थप्न
“नेपालको ग्रामीण विद्यालयसँग सम्बन्धित उदाहरणहरू समावेश गर्नुहोस्।”
कठिनाइ स्तर बदल्न
“प्रश्नहरू सरलबाट कठिन क्रममा मिलाउनुहोस्।”
Format बदल्न
“यस उत्तरलाई Table मा पुनः प्रस्तुत गर्नुहोस्।”
त्रुटि सच्याउन
“उत्तरको तथ्य, भाषा र व्याकरण पुनः जाँचेर सुधारिएको संस्करण दिनुहोस्।”
शिक्षकका लागि प्रयोग गर्न मिल्ने Prompt Template
तपाईं एक अनुभवी [विषय] शिक्षक हुनुहुन्छ।
[कक्षा] का विद्यार्थीका लागि [विषय वा पाठ] सम्बन्धी [आवश्यक सामग्री] तयार गर्नुहोस्।
यसको उद्देश्य [अपेक्षित सिकाइ उपलब्धि] हो। विद्यार्थीको स्तर [सरल/मध्यम/उन्नत] छ।
सामग्रीमा [आवश्यक बुँदा वा गतिविधि] समावेश गर्नुहोस्। उत्तरलाई [Table/List/Step-by-Step/Paragraph] स्वरूपमा दिनुहोस्।
भाषा स्पष्ट, सम्मानजनक र विद्यार्थीको स्तरअनुकूल राख्नुहोस्।
Prompt लेख्दा गोपनीयता कसरी जोगाउने?
Prompt स्पष्ट बनाउने नाममा विद्यार्थी वा विद्यालयको संवेदनशील विवरण प्रयोग गर्नु हुँदैन।
वास्तविक नाम नलेख्नुहोस्
“रामबहादुर” को सट्टा “विद्यार्थी A” जस्ता सामान्य शब्द प्रयोग गर्नुहोस्।
IEMIS ID तथा फोन नम्बर नदिनुहोस्
विद्यार्थीको पहिचान खुल्ने कुनै पनि विवरण Prompt मा समावेश नगर्नुहोस्।
गोप्य कागजात Paste नगर्नुहोस्
Marksheet, स्वास्थ्य विवरण, Password, Login सूचना वा प्रशासनिक अभिलेख नपठाउनुहोस्।
समस्या सामान्य रूपमा वर्णन गर्नुहोस्
वास्तविक व्यक्तिको विवरण नदिई अवस्था र आवश्यक सहयोग मात्र उल्लेख गर्नुहोस्।
AI को उत्तर प्रयोग गर्नुअघि जाँच गर्नुहोस्
-
तथ्य सही छ कि जाँच्नुहोस्
नाम, मिति, नियम, परिभाषा र तथ्याङ्क विश्वसनीय स्रोतसँग तुलना गर्नुहोस्।
-
पाठ्यक्रमसँग मेल खान्छ कि हेर्नुहोस्
सामग्री सम्बन्धित कक्षा र विषयको पाठ्यक्रमअनुसार छ कि छैन जाँच्नुहोस्।
-
भाषाको स्तर जाँच्नुहोस्
शब्द, वाक्य र उदाहरण विद्यार्थीको उमेर र बुझाइअनुसार छन् कि छैनन् हेर्नुहोस्।
-
स्थानीय सन्दर्भ थप्नुहोस्
आवश्यक परे विद्यालय, समुदाय र स्थानीय वातावरणसँग सम्बन्धित उदाहरण समावेश गर्नुहोस्।
-
आफ्नै व्यावसायिक निर्णय प्रयोग गर्नुहोस्
AI को उत्तरलाई अन्तिम निर्णय होइन, सुधार गर्नुपर्ने प्रारम्भिक मस्यौदा मान्नुहोस्।
Prompt लेख्दा हुने सामान्य गल्ती
एकदम छोटो निर्देशन दिनु
“प्रश्न बनाऊ” जस्तो Prompt ले आवश्यक कक्षा, विषय र स्तर स्पष्ट गर्दैन।
धेरै काम एकैचोटि माग्नु
धेरै फरक काम एउटै Prompt मा राख्दा उत्तर अव्यवस्थित हुन सक्छ।
Output Format नबताउनु
Table, सूची वा प्रश्नपत्रमध्ये कुन स्वरूप चाहिएको हो नबताउँदा उत्तर प्रयोग गर्न कठिन हुन सक्छ।
विद्यार्थीको स्तर नखुलाउनु
कक्षा वा कठिनाइ स्तर नदिँदा सामग्री अत्यन्त सरल वा अत्यन्त कठिन हुन सक्छ।
पहिलो उत्तरलाई अन्तिम मान्नु
उत्तरलाई जाँच, सुधार र सन्दर्भअनुकूल नबनाई प्रयोग गर्नु उचित हुँदैन।
व्यक्तिगत विवरण समावेश गर्नु
विद्यार्थी वा विद्यालयको संवेदनशील विवरण Prompt मा राख्नु गोपनीयताको जोखिम हो।
अभ्यास कार्य
तलको अस्पष्ट Prompt लाई स्पष्ट Prompt मा परिवर्तन गर्ने अभ्यास गर्नुहोस्।
अस्पष्ट Prompt
“पानीको बारेमा प्रश्न बनाऊ।”
सुधार गर्दा समावेश गर्ने विवरण
कक्षा, विषय, प्रश्नको सङ्ख्या, प्रश्नको प्रकार, कठिनाइ स्तर, भाषा र Answer Key उल्लेख गर्नुहोस्।
सुधारिएको Prompt को एउटा नमुना
“कक्षा ५ को विज्ञान विषयका लागि पानीको उपयोग र संरक्षणसम्बन्धी १० वटा प्रश्न तयार गर्नुहोस्।”
“५ वटा Multiple Choice, ३ वटा Short Answer र २ वटा व्यावहारिक प्रश्न राख्नुहोस्। सरल नेपाली भाषा प्रयोग गरी अन्त्यमा Answer Key दिनुहोस्।”
यस खण्डको सार
Prompt भनेको AI लाई दिइने प्रश्न वा निर्देशन हो। Prompt स्पष्ट र पर्याप्त विवरणसहित लेखिएमा उपयोगी उत्तर प्राप्त गर्ने सम्भावना बढ्छ।
राम्रो Prompt मा भूमिका, कार्य, सन्दर्भ, उद्देश्य, सीमा र उत्तरको स्वरूप उल्लेख गर्न सकिन्छ।
पहिलो उत्तर चित्त नबुझे थप निर्देशन दिएर भाषा, लम्बाइ, कठिनाइ, उदाहरण र Format सुधार्न सकिन्छ।
विद्यार्थीको व्यक्तिगत विवरण Prompt मा राख्नु हुँदैन। AI को उत्तर तथ्य, पाठ्यक्रम र विद्यार्थीको स्तरअनुसार जाँचेर मात्र प्रयोग गर्नुपर्छ।
अर्को खण्डमा के सिक्ने?
भाग ३ मा AI प्रयोग गरेर Lesson Plan कसरी तयार गर्ने, आवश्यक विवरण कसरी दिने र AI ले तयार गरेको पाठ योजनालाई कक्षाको वास्तविक अवस्थाअनुसार कसरी सुधार गर्ने भन्ने सिक्नेछौँ।
भाग ३ तयार भएपछि यसको link यही श्रृङ्खलामा थपिनेछ।